December 8, 2025
Rapper en oud-Dolle Mina over activisme
In Waar sta je? zoekt rapper Nnelg naar de betekenis van klimaatactivisme. Bij de première is oud-Dolle Mina Els Ritman volstrekt niet onder de indruk: ‘In deze film gebeurt hélémaal niks.’ Twee weken na de confrontatie gaat de Volkskrant met ze in gesprek.
‘Ik vind het maar soft, deze film.’ Zo luidt op de première het scherpe oordeel van Els Ritman (1935) over de documentaire Waar sta je?. De film, gemaakt in opdracht van Milieudefensie, volgt hiphopjournalist Rajko Disseldorp (32) en rapper Nnelg (Glenn Abrokwa, 31), van het collectief Smib – die samen op zoek gaan naar de betekenis van activisme.
Nnelg is nieuw in de wereld van klimaatactie en wil onderzoeken waarom hij zich er nooit eerder door aangesproken heeft gevoeld. Voor hun zoektocht volgen de twee onder meer jonge klimaatactivisten bij een protest tegen de vervuilende supermarktketen Delhaize in Brussel. De ontmoetingen zijn open en vriendelijk, expliciete confrontaties blijven uit.
Tijdens de première in november in Eye vraagt presentator Akwasi na afloop het publiek in Amsterdam om reacties. Els steekt haar hand op. De 90-jarige Ritman, die jarenlang actief is geweest in feministische en linkse bewegingen, is volstrekt niet onder de indruk van wat ze zojuist heeft gezien, verkondigt ze. ‘Ik was vroeger een Dolle Mina! Wij gingen het conflict niet uit de weg. Maar in deze film gebeurt hélémaal niks’, roept ze door de microfoon. Het publiek lacht voorzichtig, maar op het podium glijdt de euforie van de gezichten van Disseldorp en Nnelg. Ritman wordt die avond nog wel op het podium geroepen, maar een eigen microfoon krijgt ze niet meer. Het echte gesprek volgt twee weken later, aan haar keukentafel in Amsterdam-Noord, waar Els en Nnelg tegenover elkaar zitten. Twee generaties die elkaar voorzichtig bevragen: is activisme nog iets wat je dóét, of vooral iets waar je over praat?
‘Het raakte me: een zaal vol jonge mensen die de wereld kunnen veranderen, allemaal kijken ze aandachtig naar het scherm, en dan gebeurt er… niets!’, aldus Ritman. ‘Jullie confronteerden niemand, het was veel te vrijblijvend allemaal. Dat voelde als een gemiste kans, dus tja, toen ontplofte ik gewoon.’ Nnelg knikt begripvol. Hij lijkt niet beledigd, eerder opgelucht dat er ruimte is voor nuance. ‘Toen ik werd gevraagd voor Waar sta je? dacht ik vooral: ik wil hiervan leren. Dan hou ik me stil, want ik ben een leek en leer liever vanuit een plek van rust.’ Ritman snijdt zijn zin door: ‘Maar soms moet je wél schreeuwen.’ Ze verwijst naar de ‘protestscène’ in de docu, waarin actievoerders dansen met protestborden. ‘Dat zag er sympathiek uit, maar het verstoort niets. Jullie hebben die mensen van Delhaize niet klem gezet. Toen wij Dolle Mina waren, verstoorden we bijeenkomsten en stapten we instellingen binnen waar vrouwen ongelijk werden behandeld. En we gingen pas weg als iemand met ons in gesprek móést. Dáár begon de verandering.’ Volgens Ritman ontbreekt dat element in deze documentaire en erbuiten: een poging om macht daadwerkelijk onder druk te zetten. Nnelg glimlacht voorzichtig. ‘Mijn activisme ziet er anders uit. Ik gebruik mijn muziek, mijn invloed. Subtiel. Dat past bij mij.’ Die gedachte klinkt ook door in het nummer Groen Grasmat, dat hij speciaal voor dit project schreef en waarmee de docu eindigt: ‘Soms voel ik me net als Atlas en wil ik alles tillen/ Maar moet beginnen bij mezelf, dan move je echte dingen/ Dan let je op wat je chapt/ Bewust hoe ik stap.’
Els schudt haar hoofd: ‘Het draait tegenwoordig vooral om ik. De film laat met name jullie eigen zoektocht zien, terwijl activisme juist begint bij het collectief.’ Voor haar draait het generatieverschil om bewustzijn versus daadkracht. ‘Weet je wat het is: jullie generatie is bang voor strafbladen’, zegt ze. ‘Alles moet veilig en verantwoord.’ Ze tikt plagend met haar vinger op tafel. ‘Kom maar eens écht in actie. Dan word ik consultant.’ Nnelg lacht. ‘We zijn zachter, dat klopt. We leven veel in ons hoofd. Als je vroeger iets wilde veranderen, moest je de straat op, zoals u dat deed. Wij geloven dat bewustzijn ook iets in beweging kan zetten, al is het klein. Maar u heeft gelijk, want daar zit voor ons ook een valkuil: als je te comfortabel wordt, gebeurt er niets. Dus soms moet je bewust kiezen voor ongemak, anders kom je niet in beweging.’
‘Ja, dat ongemak heeft een functie’, knikt Els. ‘Die avond in Eye voelde in eerste instantie alsof we terug bij af waren, met zo’n film zonder ongemak of urgentie. Maar na afloop kwamen jongeren naar me toe. Goed dat u het benoemde, zeiden ze. Dat gaf me hoop: ze zijn wél kritisch en betrokken, dacht ik, ze hebben alleen nog een zetje nodig om het hardop te zeggen.’ ‘Precies’, zegt Nnelg. ‘Een hoopvolle generatie kan uw strijd overnemen.’
Els glimlacht. ‘Ik hoef niet meer’, zegt ze. ‘Het is nu aan jullie.’
